مبانی اسلامی پدرمآبی (پترنالیسم) قانونی با نگاهی به نظام حقوقی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
امین اله پاک نژاد
* دانشجوی دکتری حقوق عمومی، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، ایران.
10.30497/hcr.2022.241655.1022
چکیده
همواره میزان و نحوه ورود و دخالت دولت در امور شهروندان مورد بحث اندیشمندان بوده است. این امر سبب‌شده تا در تلاقی اعمال صلاح و منفعت جامعه و آزادی افراد گاهی اندیشمندان به هر یک از این دو سو تمایل پیدا کنند. به‌عبارت بهتر نقش هرکدام در اندیشه­های گوناگون سبب تعیین حوزه دخالت دولت در امور مختلف می­شود. در این حین مسئله­ای که مطرح می­شود این است که دولت­ها علاوه بر منفعت جامعه، تا چه اندازه صلاحیت ورود به حوزه فردی افراد، برای رساندن سود به آنان (جلوگیری از ضرر) دارد. عده­ای با مطرح نمودن مفهوم پدرمآبی حقوقی، قائل به دخالت دولت در حوزه­های فردی، همانند یک پدر هستند. این مسئله در مبانی اسلامی نیز قابل پیگیری است. لذا این سؤال به‌وجود می­آید که پدرمآبی حقوقی با مبانی اسلامی چه رابطه­ای دارد و آیا پدرمآبی حقوقی با موازین اسلامی سازگاری دارد؟ نگارنده با روش توصیفی ـ تحلیلی پس از جستجو در مفاهیم اسلامی، معتقد است، پدرمآبی حقوقی به‌صورت کلی با قاعده لاضرر، منع آسیب به خود، فلسفه دین و امر به معروف و نهی از منکر توجیه­پذیر می­باشد.
کلیدواژه‌ها
پترنالیسم حقوقی
پدرمآبی
رابطه حقوق و اخلاق
اسلام
ضرر به خود
  1. برلین، آیزایا (1380). چهارمقاله درباره آزادی. ترجمه محمدعلی موحد. تهران: انتشارات خوارزمی.
  2. برهانی، محسن و رهبرپور، محمدرضا (1390). «چرایی جرم­انگاری در قلمروی اخلاق زیستی». فصلنامه حقوق، 41(4)، صص. 41-59.
  3. چینهنگو، آستین (1394). مبانی فلسفه حقوق. ترجمه هیبت‌الله نژدی‌منش. تهران: خرسندی.
  4. خامنه‌ای، سید علی (1368). بیانات مقام معظم رهبری: https://farsi.khamenei.ir
  5. زرگوش نسب، عبدالجبار؛ غیبی، سیده معصومه و رضایی، سعیده (1392). «امر به معروف و نهی از منکر از منظر فقه و حقوق و بررسی جایگاه دولت و ملت». معرفت حقوقی، سال دوم، (2)، صص. 27-48.
  6. شبیری زنجانی، سید موسی (1419ق). کتاب نکاح. محقق مؤسسه پژوهشی رأی­پرداز.
  7. صاحب جواهر، محمدحسن (1981م). جواهرالکلام. بیروت: دارالاحیای التراث.
  8. طباطبائی، سید محمدحسین (1375). ترجمه تفسیر المیزان، قم: انتشارات اسماعیلیان.
  9. طوسی، محمد بن حسن (1351 ق). المبسوط فی الفقه الامامیه. تهران: المکتبه المرتضویه.
  10. علامه حلی، جعفر بن حسن (1413ق). شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. بیروت: دارالاضواء.
  11. غزالی، ابوحامد محمد (1356). المستصفی من علم الاصول. قاهره: المکتبه التجاریه.
  12. غلامی، علی (1390). «حقوق و اخلاق، از تلاقی تا تفاهم». پژوهش­نامه حقوق اسلامی، سال دوازدهم، (2)، صص. 29-46.
  13. فیرحی، داود (1393). نظام سیاسی و دولت در اسلام. تهران: سمت.
  14. قدردان قراملکی، محمدحسن (1382). «فلسفه نیاز به دین و پیامبران». قبسات، (27)، صص. 141-170.
  15. گری، جان (1379). فلسفه سیاسی استوارت میل. ترجمه خشایار دیهیمی. تهران: طرح نو.
  16. محقق حلی، جعفر بن حسن (1406ق). المختصر النافع فی فقه الامامیه. قم: مؤسسه المطبوعات الدینیه.
  17. محقق داماد، سید مصطفی (1406ق). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
  18. محمدی، ابوالحسن (1390). قواعد فقه. تهران: میزان.
  19. محمودی جانکی، فیروز (1386). «مبانی فلسفی منع حقوقی و کیفری ایراد ضرر به خود مطالعه موردی الزام استفاده از کمربند و کلاه ایمنی در رانندگی». فصلنامه حقوق مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، سال سی و هفتم، شماره اول، صص. 117-157.
  20. مشکینی، علی (1371). اصطلاحات الاصول و معظم ابحاثها. قم: الهادی.
  21. مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  22. مکارم شیرازی، ناصر (1390). القواعد الفقهیه. ترجمه محمدجواد بنی سعید لنگرودی، قم: امام علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام).
  23. مکارم شیرازی، ناصر (1425ق). تعزیر و گستره آن. قم: مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام).
  24. موراوتز، توماس (1391). فلسفه حقوق مبانی و کارکردها. ترجمه بهروز جندقی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  25. موسوی بجنوردی، سید محمد بن حسن (1401ق). القواعد الفقهیه. تهران: مؤسسه عروج.
  26. نجفی توانا، علی و مصطفی­زاده، فهیم (1392). «جرم­انگاری در نظام کیفری جمهوری اسلامی ایران». مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال پنجم، (8)، صص. 149-170.
  27. ورعی، سید جواد (1391). «امر به معروف و نهی از منکر و گناهان پنهان و آشکار». حکومت اسلامی، سال هفدهم، (65)، صص. 81-104.

 

  1. Bentham, Jeremy (2000). An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. Batches, Book, Kitcheners, Ch.I.
  2. Dworkin, Gerald (2010). Paternalism, in: Stanford Encyclopedia of Philosophy, URL= http://plato.stanford.edu/ entries/paternalism.
  3. Dworkin, Ronald (1996). "Pornography & Hat" in Freedoms Law: The Moral Reading of The Amerrican Constitution, Oxford: Oxford University Press.
  4. Feinberg, Joel (1984). The Moral Limits of the Criminal Law: Harm to Self; Vol. 1, Oxford, New York, Oxford University Press.
  5. Feinberg, Joel. (1986). The Moral Limits of the Criminal Law: Harm to Self; Vol. 3, Oxford, London, New York, Toronto, Oxford University Press.
  6. Feinberg, Joel (1990). The Moral Limits of the Criminal Law: Harmless Wrongdoing; vol. 4, Oxford, London, New York, Toronto, Oxford University Press.
  7. Mill, john stuart (1859). On liberty; chapter 1. Canada: batoche books,
  8. Mill, John Stuart (1999). On Liberty. Peterborough, Canada: Broadview Press.
  9. Suber, Peter (1999) Paternalism, in philosophy of law: An Encyclopedia. Edit by Christopher B. Gray, Garland pub.