امکان‌سنجی تحقق مفهوم حاکمیت به عنوان شرط حقوق شهروندی؛ از مشروطه تا انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمدرضا محمدی
گروه معارف اسلامی و حقوق عمومی،‌ دانشکده معارف اسلامی و حقوق، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران
10.30497/hcr.2017.75770
چکیده
حاکمیت یکی از بنیادین‌ترین مفاهیم حقوق عمومی و علوم سیاسی است که هر تغییری در این مفهوم کل حقوق عمومی و علوم سیاسی و روابط قدرت با مردم را تحت تأثیر قرار می‌دهد. شهروندی-و به تبع حقوق شهروندی- نیز بیان یک وضعیتی است که در آن به دلیل ارتباط فرد با حاکمیت، حقوق و تکالیفی برای فرد ایجاد می‌شود. فلذا تحقق حاکمیت -در یک وحدت مفهومی- لازمه‌ی تحقق حقوق شهروندی است. برای بحث از امکان حقوق شهروندی، پرسیده شد که «آیا حاکمیت در معنای مدرن آن-که به مثابه‌ی یک پدیدارحقوقی و تاریخی است- در ایران معاصر تحقق یافته است؟». آنچه محصول این تحقیق بود این است که مفهوم حاکمیت در ایران مدرن همواره مفهومی چند پاره بوده و هرگز نتوانسته به یک وحدت در توضیح خود برسد. این چندپارگی محصول تلاش نیروهای متضاد در اعصار مختلف و تأثیرگذاری آنها در شکل گیری این مفهوم در نظام حقوقی ایران بوده و هست . تحقیق حاضر با بررسی دکترین‌های حقوقی و اقوال جریان‌های متضاد با روش استنباطی و تفسیری و استدلالی به صورت اسنادی و رجوع به متن حقوقدانان و تقریر نظریاتشان، سعی در صورتبندی نظری پدیدار حاکمیت داشت برای نشان دادن این چند پارگی.
کلیدواژه‌ها
حاکمیت
حقوق شهروندی
مشروطه
اصل طراز
حاکمیت ملی
ولایت فقیه
  1. قرآن کریم.
  2. آخوندزاده، میرزا فتحعلی (۱۳۵۱). مقالات. تهران: انتشارات آوا.
  3. آدمیت، فریدون (۱۳۴۹). ان‍دی‍ش‍ه‌ه‍ای‌ م‍ی‍رزا ف‍ت‍ح‍ع‍ل‍ی‌ آخ‍ون‍دزاده. تهران: خوارزمی.
  4. جمعی از نویسندگان نهضت آزادی (۱۳۶۷). تفصیل و تحلیل ولایت مطلقه فقیه. تهران: بی‌نا.
  5. حکمی‌زاده، علی‌اکبر (۱۳۲۲). اسرار هزارساله. تهران: نشریه پرچم.
  6. خانی، محمد (۲۰۱۱). «نظارت مجتهدان بر قانون اساسی مشروطه: نمونه؛ آیت‌الله سیدابوالحسن اصفهانی». نشریه پیام بهارستان، 3(10).
  7. خمینی، روح‌الله (بی‌تا). کشف اسرار. بی‌جا، بی‌نا.
  8. خمینی، روح‌الله (۱۳۶۶). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (رحمت‌الله‌علیه).
  9. دانش‌کیا، ‌محمد‌حسین (۱۳۸۸). «بررسی اجرای اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه». مطالعات انقلاب اسلامی، 16(5)، 179-210.
  10. دوگی، لئون (۱۳۹۳). دروس حقوق عمومی (ترجمه محمدرضا ویژه). ت‍ه‍ران: نشر میزان.
  11. دولت‌آبادی، یحیی (۱۳۷۱). حیات یحیی. تهران: عطارد: فردوس.
  12. روسو، ژان ژاک (۱۳۴۱). قرارداد اجتماعی (ترجمه غلامحسین زیرک‌زاده). تهران: شرکت سهامی چهر.
  13. صورت مشروح مذاکرات مجلس (1364). بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی، جلد اول ـ جلسه اول تا سی و یکم، تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی.
  14. فتحی، علی‌اشرف (۱۳۹۳). قانون به قرائت فقهای قم: http://mobahesat.ir/3152
  15. فروغی، محمدعلی (۱۳۹۶). حقوق اساسی یعنی آداب مشروطیت دول. استانبول: بی‌نا.
  16. مستشار‌الدوله، میرزا یوسف خان (بی‌تا). رساله یک کلمه. بی‌جا: بی‌نا.
  17. ناظم‌الاسلام کرمانی، میرزامحمد (۱۳۹۴). تاریخ بیداری ایرانیان. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  18. نائینی، محمدحسین (بی‌تا). تنبیة الامة و تنزیة الملة. بی‌جا: بی‌نا.
  19. نورائی، فرشته (۱۳۵۲). «اصول عقاید سیاسی میرزا ملکم خان ناظم الدوله». نگین تیر، (98)، صص. 23-27 و 52-56.
  20. نوری، فضل‌الله (۱۳۷۲). تذکرة الغافل و ارشاد الجاهل. نسخه خطی، بی‌جا: بی‌نا.
  21. هابز، توماس (۱۳۹۸). لویاتان (ترجمه حسین بشیریه). تهران: نشر نی.

 

  1. Adl, Manṣūr al-Salṭanah-yi (1327). Ḥuqūq-i asāsī, yā, uṣūl-i mashrūṭīyat. Tehran.
  2. Bodin, Jean and Franklin, Julian H. (1992). On sovereignty. Four chapters from the six books of the commonwealth. Cambridge: Cambridge University Press (Cambridge texts in the history of political thought).
  3. Curzon, L. B. and Richards, Paul (2007). The Longman dictionary of law. 7th ed. Harlow: Pearson Education Limited.
  4. Garner, Bryan A. and Black, Henry Campbell (2009). Black's law dictionary. 9th ed. St. Paul, MN: West.
  5. Ḫumainī, Rūḥallāh Mūsawī (2014). Ṣaḥīfa-i Imām. Maǧmūʻa-i āt̲ār: bayānāt, payāmhā, muṣāḥabahā, aḥkām, iǧāzāt-i šarʻī wa nāmahā. Čāp-i 6 (21).
  6. Javāhirī, Maryam (1380, 2001 or 2002). Naqsh-i ʻulamā dar anjumanhā va aḥzāb-i dawrān-i mashrūṭīyat. 1284-1299. Chāp-i 1. Tihrān: Markaz-i Asnād-i Inqilāb-i Islāmī (Intishārāt-i Markaz-i Asnād-i Inqilāb-i Islāmī, 27).
  7. Kātūziyān, Nāṣir (1387, 2008): Muqaddimah-iʿilmī-i ḥuqūq wa muṭālaʿah dar niẓām-i ḥuqūqī-i Irān. Čāp 56. Tihrān: Širkat-i Sahāmī-i Intišār.
  8. Khomeini, Ruhollah (1389 [2010 or 2011). Vilāyat-i faqīh. Ḥukūmat-i Islāmī. Chāp-i 21. Tihrān: Muʼassasah-i Tanẓīm va Nashr-i Ās̲ār-i Imām Khumaynī.
  9. Martin, E. A. and Law, Jonathan (2006). A dictionary of law. 6th ed. New York: Oxford University Press.

 

تحقیقات حقوق شهروندی
دوره 2، شماره 1 - شماره پیاپی 3
اردیبهشت 1396
صفحه 87-106