واکاوی انتقادی صلاحیت دیوان بین‌المللی کیفری با تمرکز بر پرونده غزه مبتنی بر اسناد بین‌المللی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
شایان رئیس
دانشجوی کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی و ارشاد دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)، مشهد، ایران
10.30497/hcr.2024.78325
چکیده
دیوان بین‌المللی کیفری (ICC) به‌عنوان نخستین نهاد دائمی رسیدگی به جنایات بین‌المللی، نقش محوری در تعقیب جنایات جنگی، جنایت علیه بشریت و نسل‌کشی دارد. با این حال، اعمال صلاحیت آن در منازعه فلسطین و اسرائیل، به‌ویژه پرونده غزه، با چالش‌های جدی حقوقی و سیاسی روبه‌روست. پژوهش حاضر به تحلیل صلاحیت دیوان در سرزمین‌های اشغالی فلسطین با تمرکز بر پرونده غزه می‌پردازد. این موضوع از آن‌رو اهمیت دارد که کارآمدی دیوان در یکی از طولانی‌ترین منازعات معاصر، معیاری برای سنجش توان نظام عدالت کیفری بین‌المللی در مقابله با مصونیت سیاسی دولت‌ها به شمار می‌رود. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای و اسنادی است و از اساسنامه رم، آرای دیوان، بیانیه‌های دادستانی و گزارش‌های بین‌المللی را مورد بررسی قرار می‌دهد. پرسش اصلی آن است که آیا دیوان از صلاحیت رسیدگی به جنایات ارتکابی در سرزمین‌های اشغالی برخوردار است، چه موانع حقوقی و سیاسی مانع از اجرای آن می‌شود و تأثیر واقعی این صلاحیت تا چه حد است. در این راستا، ابتدا مبانی صلاحیت سرزمینی دیوان تبیین و وضعیت دولت فلسطین بر اساس معیارهای کنوانسیون مونته‌ویدئو و عضویت در نهادهایی چون ICC و یونسکو تحلیل می‌شود. سپس روند پیوستن فلسطین به اساسنامه رم، دیدگاه‌های دادستان‌های دیوان و موانع حقوقی سیاسی پیشِ‌رو بررسی می‌گردد. در نهایت، عملکرد دیوان در پرونده غزه با توجه به مستندات موجود، تأخیرهای رویه‌ای و دشواری‌های اثباتی به‌صورت انتقادی واکاوی می‌شود. نتایج حاکی از آن است که هرچند بستر حقوقی لازم برای اعمال صلاحیت دیوان وجود دارد، فشارهای سیاسی و عدم همکاری اسرائیل، کارآمدی آن را به‌شدت محدود کرده است. از این‌رو، تقویت استقلال نهادی دیوان، حمایت فعال‌تر جامعه بین‌المللی و اصلاح سازوکارهای رویه‌ای به‌عنوان مهم‌ترین راهکارها برای ارتقای کارآمدی دیوان در چنین پرونده‌هایی پیشنهاد می‌گردد.
کلیدواژه‌ها
اساسنامه رم
اسرائیل
دیوان بین المللی کیفری
غزه
فلسطین